Smog fotochemiczny, zwany te\u017c „letnim” smogiem, powstaje, gdy w obecno\u015bci intensywnego promieniowania UV dochodzi do reakcji tlenk\u00f3w azotu (NO\u2093) i lotnych zwi\u0105zk\u00f3w organicznych (VOC), pochodz\u0105cych z ruchu drogowego i przemys\u0142u. Pierwszym etapem jest fotoliza NO\u2082, kt\u00f3ra pod wp\u0142ywem promieniowania s\u0142onecznego rozk\u0142ada si\u0119 na NO i wolny atom tlenu. Ten nast\u0119pnie \u0142\u0105czy si\u0119 z O\u2082, tworz\u0105c ozon troposferyczny (O\u2083). W kolejnych reakcjach powstaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c peroksyacetylazotany (PAN), aldehydy i inne utleniacze, co sprawia, \u017ce smog ma charakterystyczn\u0105 br\u0105zowo-\u017c\u00f3\u0142t\u0105 po\u015bwiat\u0119. Proces ten nasila si\u0119 w ciep\u0142e, s\u0142oneczne dni \u2013 zwykle przy temperaturze powy\u017cej 28-30\u202f\u00b0C, s\u0142abym wietrze i inwersji termicznej, co zatrzymuje zanieczyszczenia przy powierzchni ziemi. W przeciwie\u0144stwie do smogu zimowego, ten typ zanieczyszczenia nie wymaga spalania paliw sta\u0142ych \u2013 wystarczy du\u017ca liczba pojazd\u00f3w i silne nas\u0142onecznienie. Dlatego w\u0142a\u015bnie jest tak powszechny w miastach z du\u017cym ruchem samochodowym.<\/p>\n\n\n\n
Najsilniej smog fotochemiczny kumuluje si\u0119 w du\u017cych miastach i obszarach przemys\u0142owych, szczeg\u00f3lnie po serii bezwietrznych i upalnych dni \u2013 podczas fal gor\u0105ca. Badania prowadzone w Warszawie wykaza\u0142y, \u017ce w takich warunkach lokalna fotochemia sprzyja nag\u0142ym skokom st\u0119\u017cenia ozonu, przekraczaj\u0105c dopuszczalne normy jako\u015bci powietrza. Analizy d\u0142ugoterminowe pokaza\u0142y, i\u017c w Polsce wyst\u0119puje silna korelacja mi\u0119dzy temperatur\u0105 i st\u0119\u017ceniem ozonu \u2013 dni z temperatur\u0105 powy\u017cej 24\u201325\u202f\u00b0C cz\u0119sto towarzysz\u0105 przekroczeniom poziom\u00f3w O\u2083 powy\u017cej 120\u202f\u00b5g\/m\u00b3. Zjawisko to obserwuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w wielu miastach Europy i Ameryki P\u00f3\u0142nocnej \u2013 np. w Los Angeles, Pary\u017cu czy Rzymie. Problem pog\u0142\u0119bia si\u0119 w wyniku zmian klimatycznych, kt\u00f3re zwi\u0119kszaj\u0105 cz\u0119sto\u015b\u0107 fal upa\u0142\u00f3w i d\u0142ugo\u015b\u0107 okres\u00f3w bezopadowych. Im wi\u0119cej dni z wysokim promieniowaniem i bezwietrzn\u0105 aur\u0105, tym wi\u0119ksze ryzyko wyst\u0105pienia fotochemicznego smogu. Cz\u0119sto\u015b\u0107 jego wyst\u0119powania ro\u015bnie r\u00f3wnie\u017c na terenach, gdzie planowanie przestrzenne ogranicza naturaln\u0105 cyrkulacj\u0119 powietrza.<\/p>\n\n\n\n
Ekspozycja na smog fotochemiczny niesie powa\u017cne zagro\u017cenia dla zdrowia. Ozon troposferyczny dra\u017cni drogi oddechowe \u2013 wywo\u0142uje kaszel, duszno\u015b\u0107, skurcze oskrzeli, zaostrza astm\u0119, a przewlek\u0142e nara\u017cenie mo\u017ce prowadzi\u0107 do chor\u00f3b uk\u0142adu kr\u0105\u017cenia, pogorszenia funkcji p\u0142uc i przyczynia\u0107 si\u0119 do hospitalizacji. PAN i aldehydy dodatkowo podra\u017cniaj\u0105 oczy i b\u0142ony \u015bluzowe, a dla ro\u015blin oznaczaj\u0105 uszkodzenia li\u015bci, obni\u017cenie plon\u00f3w i zaburzenia fotosyntezy. Poza tym smog fotochemiczny redukuje widoczno\u015b\u0107, przyspiesza degradacj\u0119 materia\u0142\u00f3w budowlanych i wp\u0142ywa negatywnie na estetyk\u0119 miast. W d\u0142u\u017cszej perspektywie ma tak\u017ce konsekwencje ekonomiczne \u2013 zwi\u0119ksza koszty opieki zdrowotnej, obni\u017ca wydajno\u015b\u0107 pracy oraz wp\u0142ywa na turystyk\u0119 i rolnictwo. Aby ograniczy\u0107 skutki smogu fotochemicznego, konieczne s\u0105 interwencje systemowe i zmiany indywidualnych nawyk\u00f3w. Kluczowe jest zmniejszenie emisji NO\u2093 i VOC poprzez rozw\u00f3j transportu publicznego, promocj\u0119 elektromobilno\u015bci, zazielenianie przestrzeni miejskich i dzia\u0142ania edukacyjne. Istotne jest tak\u017ce \u015bledzenie prognoz jako\u015bci powietrza i dostosowywanie aktywno\u015bci w dniach wysokiego zagro\u017cenia. Tylko \u0142\u0105cz\u0105c dzia\u0142ania rz\u0105dowe, samorz\u0105dowe i spo\u0142eczne, mo\u017cna skutecznie zmniejszy\u0107 ryzyko zwi\u0105zane z tym cichym, ale realnym zagro\u017ceniem.<\/p>\n\n\n\n